Το Καστέλλι Πεδιάδος είναι ένας από τους πιο μεγάλους οικισμούς της Κρήτης με την ονομασία Καστέλλι ή παράγωγο της ίδιας ρίζας.

Βρίσκεται σε υψόμετρο 340μ. στην ενδοχώρα του Ν. Ηρακλείου και απέχει από τα βόρια παράλια 14 χλμ περίπου. Ανατολικά του Καστελλίου υψώνεται ο ορεινός όγκος της Δίκτυ και προς τα ΝΔ περισσότερο ένας μεγάλος κάμπος, μια Πεδιάδα, από την οποία πήρε το όνομα ολόκληρη η Επαρχία.

Το Καστέλλι ήταν η πρωτεύουσα της Επαρχίας Πεδιάδος. Με την δημιουργία των Καποδιστριακών Δήμων το Καστέλλι παραμένει και πάλι έδρα του Δήμου Καστελλίου, με 25 παραδοσιακούς οικισμούς και 6819 κατοίκους.

Ο χαμηλός λόφος πάνω στον οποίο βρίσκεται το σημερινό Καστέλλι, πρωτοκατοικήθηκε τα Νεολιθικά χρόνια, όπως δείχνουν οι ανασκαφές της ΚΓ' Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων, υπό τη διεύθυνση του κ. Γεωργίου Ρεθεμνιωτάκη.

Οι αρχαιότεροι κάτοικοι του Καστελλίου φαίνεται ότι εγκαταστάθηκαν στην περιοχή της σημερινής πλατείας ‘‘Μεϊντάνι''. Ο οικισμός καταστράφηκε από πυρκαγιά στο πέρας της ΜεσοΜινωϊκής /Παλαιοανακτορικής περιόδου (1700πΧ περίπου).

Με την έναρξη των Νεοανακτορικών χρόνων, ο οικισμός μεταφέρθηκε στο ανατολικό τμήμα του σημερινού Καστελλίου. Τμήμα αυτού του οικισμού έχει εντοπιστεί στο οικόπεδο Καμπιτάκη, στη θέση «Πετράς». Ο οικισμός αυτός είχε αναπτυχθεί γύρω από ένα κεντρικό διώροφο κτίριο μνημειακών διαστάσεων και επιμελημένης κατασκευής, τα αρχιτεκτονικά λείψανα του οποίου είναι και σήμερα ορατά στην πλατεία του Αγίου Γεωργίου, χρησιμοποιήθηκε δε μέχρι και την ΥΜΙΒ περίοδο (1500-1460 π.Χ περίπου) οπότε και καταστράφηκε.

Κατά την ΥΜΙΙΙ (1460-1050π.Χ περίπου) περίοδο ο οικισμός φαίνεται ότι βρέθηκε στη σφαίρα επιρροής της Κνωσού με νέες σύγχρονες οικίες που ανασκάφηκαν στο οικόπεδο της ενορίας Καστελλίου. Τα ερείπια του κεντρικού κτιρίου διατηρήθηκαν μέχρι τα ελληνιστικά χρόνια.

Ο ελληνιστικός οικισμός του Καστελλίου φαίνεται ότι καταστράφηκε γύρω στα 220 π.Χ. ίσως μετά την επιδρομή των Κνωσίων, που κατέστρεψαν ολοσχερώς την ίδια περίοδο και την γειτονική Λύκτο.

Η περιοχή μπήκε ομαλά στη Βυζαντινή εποχή και υπέφερε όπως και όλοι οι κάτοικοι του νησιού την περίοδο της εικονομαχίας, καθότι οι Κρήτες ήταν εικονολάτρες.

Την περίοδο της Σαρακηνοκρατίας (824 ή 828 έως 961) το Καστέλλι όπως και η ευρύτερη περιοχή του σημερινού Δήμου δοκιμάστηκε από την μανία και την σκληρότητα των Σαρακηνών.

Το φρούριο από το οποίο πήρε το όνομα η σημερινή κωμόπολη, Καστέλλι, ήταν επάνω στο μικρό λόφο, όπου είναι σήμερα το γυμνάσιο και στα πόδια του απλώνεται η πεδιάδα από την οποία πήρε το όνομα όλη η επαρχία. Το Κάστρο αυτό ανακαίνισαν οι Ενετοί και ήταν αρχικά η έδρα του Καστελλάνου (διοικητή) της περιοχής. Οι επαναστάσεις των Κρητών φαίνεται ότι ήταν αιτία για την αποχώρηση του Καστελλάνου από το φρούριο της Πεδιάδας, καθώς δεν είχε μεγάλη στρατιωτική σημασία, λόγω του ότι ήταν κτισμένο στα μεσόγαια της επαρχίας. Έτσι το Κάστρο της πεδιάδας μετατράπηκε σε αποθηκευτικό χώρο των προϊόντων του Οροπεδίου Λασιθίου (κυρίως σιτηρών) που είχαν προορισμό την πρωτεύουσα Candia.

Ο Καστροφύλακας το αναφέρει Pediada proprio με 543 κατοίκους το 1583. Το 1625 ο καπιτάνος Β Κοντοράνι ζητούσε από την κεντρική διοίκηση της βενετίας 500 Ενετικά Δουκάτα με σκοπό την κατασκευή εκ νέου δύο αποθηκών που είχαν καταρρεύσει.

Στα έγγραφα του Δουκικού Αρχείου του Χάντακα απαντάται πολλές φορές Castro Pediade και στην τουρκική απογραφή του 1671 αναφέρεται Nefs Pediye με 150 χαράτσια.

Στο Καστέλλι κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας εγκαταστάθηκαν Τούρκοι λόγω της υψηλής γονιμότητας του εδάφους. Μετά την επανάσταση του 1821 οι περισσότεροι εγκατέλειψαν την ύπαιθρο, αν και αναφέρεται ότι παρέμειναν 15 τουρκικές οικογένειες. Με τον ερχομό των Αιγυπτίων ιδρύθηκε στρατηγείο στο Καστέλλι που αποτέλεσε το κέντρο των οθωμανικών εξορμήσεων. Ο Χασάν Πασάς με κέντρο το Καστέλλι, (κατά την περίοδο της μεγάλης ελληνικής επανάστασης), σχεδίαζε την παραβίαση του Οροπεδίου Λασιθίου. Τρεις φορές προσπάθησε να αναρριχηθεί από τα βόρειο-δυτικά, δηλαδή την περιοχή Μαλλίων και Κασταμονίτσας (Τσούλη Μνήμα). Μετά από ένα μήνα (25 του Γενάρη του 1823) κατάφερε να φτάσει στο Οροπέδιο από τη μεριά του Καθαρού αφού έκανε κυκλωτική κίνηση από τα νότια (Βιάννος, Ιεράπετρα). Μετά την ερήμωση του Λασιθίου η επανάσταση έπνεε τα λοίσθια και ο Χασάν επέστρεψε στο Καστέλλι με σκοπό να καταπνίξει την επανάσταση στη Μεσαρά. Δεν πρόλαβε όμως, γιατί σκοτώθηκε από το άλογο του που αφηνίασε (τιμωρήθηκε όπως μας λέει ο Κριτοβουλίδης, για τα ανοσιουργήματα που είχε διαπράξει σε βάρος αθώων ανθρώπων). Εκείνη την εποχή φαίνεται ότι καταστράφηκε το Φρούριο του Καστελλίου, είτε από τους επαναστάτες, είτε από τους ίδιους τους Τούρκους κατά την διάρκεια των επιχειρήσεων της Μεγάλης Ελληνικής Επανάστασης. Το 1845 ο Raulin αναφέρει ότι διακρινόταν μόνο ένας σωρός από ερείπια.

Στην αιγυπτιακή απογραφή του 1834 ο οικισμός αναφέρεται με την ονομασία "Kasteli" με 18 χριστιανικές και 15 τούρκικες οικογένειες.

Κατά την επανάσταση του 1866-1869 αρχηγός του Τουρκικού στρατού ήταν ο Ομέρ, ο αποκληθείς και «Αττίλας της Κρήτης». Έφθασε στο Καστέλλι στις 20 Μαΐου του 1867 με σκοπό να προωθηθεί και να καταλάβει το Οροπέδιο Λασιθίου (καθώς αυτό αποτελούσε κρησφύγετο και τόπο ανεφοδιασμού των επαναστατών). Οι επαναστάτες κατέλαβαν τα γνωστά περάσματα (Κράσι, ο αυχένας της Αμπέλου, της Καράς το πηγάδι, Τσούλη μνήμα) προξενώντας μεγάλη πανωλεθρία στα στρατεύματα του Ομέρ. Η ανάβαση στο Οροπέδιο Λασιθίου για τους Τούρκους είχε γίνει γόρδιος δεσμός και όπως συμβαίνει σε τέτοιες περιπτώσεις η λύση δίδεται με έξωθεν παρέμβαση. Λέγεται ότι το ίδιο συνέβη και σ΄ αυτή την περίσταση. Ένας σύγχρονος εφιάλτης από το Καστέλλι, ονομαζόμενος Δημήτρης Γαλυφής πρόσφερε βοήθεια στους Τούρκους στην προσπάθεια τους ν΄ ανέβουν στο Λασίθι. Τους υπέδειξε το πέρασμα από την Γερακιανή Λαγκάδα. Οι Τούρκοι ανέβηκαν εύκολα στο Λασίθι και το κατέκαυσαν, αφού αντιμετωπίστηκαν για δέκα περίπου μέρες από επαναστάτες.

Κατά την επανάσταση αυτή φαίνεται ότι αναδεικνύεται η μεγάλη φυσιογνωμία του αγωνιστή Αντωνίου Τρυφίτσου, που κατοικούσε στο Καστέλλι. Ο Αντώνιος Τρυφίτσος ή Τρυφόπουλος θα ηγηθεί αργότερα των επόμενων Επαναστάσεων ως γενικός αρχηγός της Επαρχίας Πεδιάδος.

Στην απογραφή του 1881 το Καστέλλι αποτελεί έδρα ομώνυμου Δήμου, με 526 Χριστιανούς κατοίκους και 118 Τούρκους.

Στην τελευταία Κρητική Επανάσταση 1896- 1897 πάλι το Καστέλλι είχε πρωταγωνιστικό ρόλο. Ο Αντώνιος Τρυφίτσος κατά την περίοδο αυτή ήταν πάλι Έπαρχος Πεδιάδας ( δηλαδή πολιτικός διοικητής) και Γενικός Αρχηγός την διάρκεια των πολεμικών συγκρούσεων.

Η τελευταία Επανάσταση άρχισε με τις σφαγές στην Ανώπολη (στην Επαρχία Πεδιάδας) στις 26-07-1896. Ο Τρυφίτσος αναλαμβάνει αμέσως την προστασία του άμαχου πληθυσμού και οργανώνει την άμυνα της Πεδιάδας, έχοντας το στρατηγείο του στη Μονή της Αγκαράθου. Το φθινόπωρο του 1896 κατόρθωσε να εξαρθρώσει τους Τούρκους στο Χουμέρι και να αποκαταστήσει την επικοινωνία των Επαρχιών Πεδιάδας και Μονοφατσίου. Τον Ιανουάριο και τον Απρίλιο μάχεται κατά των Οθωμανών. Εδωσε τη τελευταία του μάχη στην Επισκοπή Πεδιάδας, όπου τραυματίστηκε στα χέρια και εξέπνευσε ενώ μεταφερόταν στην Αγκάραθο, στις 25 Ιουνίου 1997. Η σορός του τάφηκε στη βόρεια πλευρά του πολιούχου Καστελλίου Αγίου Αντωνίου.

Το 1900 το Καστέλλι έχει 777 κατοίκους, ενώ το 1920 αποτελεί έδρα ομώνυμου αγροτικού δήμου με 831 κατοίκους. Γύρω στο 1920 ιδρύθηκε το Γυμνάσιο Καστελλίου και αποτέλεσε μέχρι και σήμερα τον πνευματικό φάρο της περιοχής. Το 1928 γίνεται έδρα ομώνυμης κοινότητας με 930 κατοίκους ενώ το 1940 έχει 1092 κατοίκους.

Κατά την διάρκεια της Γερμανικής Κατοχής στο Καστέλλι υπήρχε γερμανικό στρατόπεδο. Από κει εξορμούσαν οι Γερμανοί κάνοντας επιδρομές στα γύρω χωριά για προμήθειες τροφίμων αλλά και για συλλογή καυσόξυλων. Πολλά μεγάλα δέντρα (βελανιδιές) των περιοχών γύρω από το στρατόπεδο κόπηκαν τότε για να χρησιμεύσουν ως καύσιμη ύλη των Γερμανών. Αγγάρευαν τους ανθρώπους των γύρω χωριών για τις δουλειές τους. Πολλές φορές οι Γερμανοί κακοποιούσαν βάναυσα τους ανθρώπους που είχαν αγγαρέψει, χωρίς να δείχνουν ούτε σεβασμό ούτε οίκτο για κανένα, ούτε ακόμα για τις γυναίκες και τους γέροντες. Η Γκεστάπο (γερμανική αστυνομία) ήταν ο φόβος και ο τρόμος της περιοχής. Οι πρόεδροι των χωριών κατάρτιζαν καταλόγους των ανδρών ή των γυναικών που έπρεπε να εργαστούν για λογαριασμό τους.

Οι γερμανοί ίδρυσαν αεροδρόμιο με προσωπική εργασία των κατοίκων των γύρω χωριών. Πολλές φορές το αεροδρόμιο του Καστελλίου δέχτηκε επιδρομές από τα συμμαχικά αεροπλάνα και πολλές φορές έπαθε δολιοφθορές από τους αντάρτες. Τις ζημιές βέβαια πλήρωνε ύστερα ο άμαχος πληθυσμός της περιοχής. Μετά την αποχώρηση των Γερμανών το αεροδρόμιο περιήλθε στην κατοχή της πολεμικής αεροπορίας. Γύρω στο 1970, τότε που γίνονταν κάποιες επισκευές στο αεροδρόμιο Ηρακλείου, το αεροδρόμιο Καστελλίου χρησιμοποιήθηκε από την Πολιτική Αεροπορία (Ολυμπιακή).

Μετά την αποχώρηση των Γερμανών το Καστέλλι εμφάνισε μια φαινομενική πρόοδο που σιγά σιγά έφθινε. Το 1951 κατ. 1380, το 1961 1351 και το 1971 κατ. 1152, το 1981 κατ. 1271 και το 1991 κατ. 1318. στην τελευταία απογραφή του 2001 το Καστέλλι είχε 1692 κατοίκους.