Η Κρητική μουσική, όπως κάθε άλλο είδος μουσικής, πηγάζει από το συναίσθημα του δημιουργού, είτε αυτό λέγεται έρωτας, είτε σεβντάς, είτε πόνος και δάκρυ. Πηγάζει μέσα από την καθημερινότητα, από τις σχέσεις με τους συνανθρώπους του. Πηγάζει από τον κόσμο που τον περιβάλλει. Πολλές φορές, κάθε μουσικό δημιούργημα, κρύβει μία ιστορία.

Η Κρητική Μαντινάδα

Η Κρητική μαντινάδα είναι δίστιχο με δεκαπεντασύλλαβους και ομοιοκατάληκτους στίχους στη διάλεκτο της Κρήτης. Αποδίδει αυτοτελές και ολοκληρωμένο νόημα και διαθέτει ποιητικές αρετές. Μοναδική πιθανή εξαίρεση στην αυτοτέλεια του νοήματος (δηλ. μαντινάδες που το νόημά τους μπορεί να μην είναι πλήρες, αλλά να εξαρτάται από προηγούμενες ή επόμενες) είναι οι «αντικριστές μαντινάδες», εκείνες δηλαδή που δημιουργούνται για να δώσουν απάντηση σε άλλες μαντινάδες.
Οι μαντινάδες, όπως πολύ καλά γνωρίζουν οι Κρητικοί, αναφέρονται σε κάθε θέμα και κάθε στιγμή της ανθρώπινης ζωής, όχι μόνο στον έρωτα, αλλά και στο θάνατο, τον πόλεμο, τη φτώχεια, τη δυστυχία, τη χαρά, την παρέα, την ξενιτιά, τις αστείες στιγμές της καθημερινότητας κ.λ.π. Υπάρχουν μαντινάδες για το κάθε τι και φυσικά, ενώ έχουν καταγραφεί δεκάδες χιλιάδες μαντινάδες, είναι αδύνατον να υπολογιστεί το σύνολο όλων των μαντινάδων που έχουν δημιουργηθεί στην Κρήτη τους τελευταίους αιώνες, η πλειοψηφία των οποίων δεν έχει καταγραφεί, αλλά έχει χαθεί στη λήθη του χρόνου.
Η απήχηση του δίστιχου στους λαϊκούς ποιητές, αλλά και τους τραγουδιστές και γενικά τους μερακλήδες, οφείλεται, μεταξύ άλλων, στη λακωνικότητα και την περιεκτικότητά του, καθώς και στην ανάγκη μίας μόνον ομοιοκαταληξίας, που για πολλούς είναι σχετικά εύκολο να βρεθεί. Βέβαια, αυτός ο περιορισμός στους δύο στίχους αυξάνει και τη δυσκολία για τους απαιτητικούς δημιουργούς, που συνεχίζουν το έργο των αρχαίων επιγραμματοποιών δημιουργώντας «ακριβές» μαντινάδες (δηλαδή πολύτιμες).

Τα ριζίτικα

Τα ριζίτικα είναι μη χορευτικά τραγούδια των ορεινών περιοχών της δυτικής Κρήτης. Γεννήθηκαν και λειτούργησαν στα ορεινά του νομού Χανίων, αλλά τουλάχιστον από τις αρχές του 20^ου αιώνα. Ηδη τον 19^ο αιώνα εισήχθησαν στις Ρεθεμνιώτικες επαρχίες, όπου και γεννήθηκαν κάποια απ' αυτά. Ο όρος «ριζίτικα» δεν εχρησιμοποιείτο από τους ίδιους τους τραγουδιστές τους, αλλά επινοήθηκε από ερευνητές, επειδή επρόκειτο για τραγούδια της ρίζας, δηλ. των πλαγιών των βουνών και κυρίως των Λευκών Ορέων (Μαδάρες).

Τα ριζίτικα ως προς τη γεωγραφική προέλευσή τους μπορούν να χωριστούν σε καθαυτά ριζίτικα, που γεννήθηκαν στα «ριζιτοχώρια», και σε τραγούδια που εισήχθησαν σ' αυτά και προσαρμόστηκαν στους σκοπούς (μελωδίες) και στο ύφος του ριζίτικου(παραλογές, ακριτικά και ιστορικά τραγούδια διαδεδομένα στον ευρύτερο βυζαντινό ή τέως βυζαντινό χώρο).
Ως προς τη χρονική τους προέλευση έχουν καταγραφεί τραγούδια που η δημιουργία τους, από εσωτερικές ενδείξεις, τοποθετείται στα βυζαντινά χρόνια, στην Ενετοκρατία, στην Τουρκοκρατία και στον 20^ο αιώνα, μέχρι και σήμερα. Η τελευταία γόνιμη περίοδος δημιουργίας ριζίτικων τραγουδιών ήταν, όπως φαίνεται, η περίοδος της Κατοχής (1941-1944) Από τότε κυρίως ανακυκλώνονται τα παλιά ριζίτικα και, ενώ γράφονται συχνά στιχουργήματα σε ριζίτικο ύφος), ελάχιστα έχουν την τύχη να περάσουν στα χείλη των τραγουδιστών και να γίνουν αληθινά δημοτικά τραγούδια.
Με βάση τις περιστάσεις, κατά τις οποίες τραγουδιούνται τα ριζίτικα διακρίνονται σε τραγούδια τση τάβλας, χωρίς συνοδεία μουσικών οργάνων, με τρόπο τελετουργικό και τση στράτας, δηλ. του δρόμου, της πορείας (π.χ. της γαμήλιας πομπής, της πορείας προς το σπίτι ενός εορτάζοντας φίλου κ.λπ.). Τα τραγούδια τση στράτας, συνοδευόμενα από μουσικά όργανα, λέγονται όλα στον ίδιο σκοπό. Συνήθως μακροσκελή αφηγηματικά τραγούδια (παραλογές κ.λπ.) λέγονται στα Χανιά ως τραγούδια τση στράτας.

Η θεματολογία των ριζίτικων ποικίλλει. Έχουμε τραγούδια αναφερόμενα σε ιστορικά γεγονότα, τραγούδια του Χάρου και του θανάτου, τση τάβλας (με «παινέματα τση τάβλας και του νοικοκύρη») και τση παρέας, ηρωικά, ερωτικά και αναφερόμενα σε διάφορες καθημερινές περιστάσεις, στις συνθήκες διαβίωσης των βοσκών κ.λπ.
Πολλά από τα ριζίτικα ερμηνεύονται αλληγορικά και ανιχνεύονται σ' αυτά κωδικοποιημένα απελευθερωτικά μηνύματα που μεταφέρονταν σε εποχές δουλείας.
Εκτός από τα ριζίτικα λέγονταν στην τάβλα και τα «παρατσάφαρα», τραγούδια σε «ελαφρότερο ύφος», με τα οποία ξεκουραζόταν η παρέα στα ξετελέματα του γλεντιού.
Σήμερα το ριζίτικο λειτουργεί ακόμη με τον παραδοσιακό τρόπο, κυρίως όμως στα πλαίσια ομάδων συνειδητοποιημένων φίλων του, που συχνά οργανώνονται σε συλλόγους για την προστασία του.

Θεόδωρος Ι. Ρηγινιώτης